Liên kết
 
 
 
 
Đăng nhập
 
Tài khoản :
Mật khẩu :
 
 
 
Thôìng kê
 
 
 
 
Hội thảo khoa học

Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong việc giảng dạy môn Tư tưởng Hồ Chí Minh

Tác giả : Th.s Bùi Thị Cần - Đại học Vinh
File đính kèm: Không có

I. Những vấn đề chung về việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực hiện nay
Cùng với xu hướng phát triển của thời đại về các lĩnh vực khoa học - công nghệ, sự bùng nổ về thông tin, Giáo dục – Đào tạo cũng có những bước phát triển mới. Trong những năm gần đây, Giáo dục – Đào tạo nước ta có nhiều đổi mới về nội dung và phương pháp. Để đáp ứng yêu cầu cung cấp nguồn nhân lực có đủ khả năng phục vụ cho xã hội phát triển trong tương lai, việc đổi mới phương pháp giảng dạy là một trong những yêu cầu bức thiết hiện nay. Phương pháp giảng dạy tích cực lấy người học làm trung tâm (Students- centered) là một trong những mục tiêu giáo dục được nhiều nhà giáo dục nghiên cứu, đúc kết từ thực tiễn và xây dựng thành những lý luận mang tính khoa học và hệ thống.
Phương pháp dạy học tích cực (PPDHTC) xuất hiện ở các nước phương Tây từ đầu thế kỷ XX và phát triển mạnh từ nửa sau của thế kỷ, có ảnh hưởng sâu rộng tới các nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Đó là cách thức dạy học theo lối phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học. PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học. Giáo viên là người giữ vai trò hướng dẫn, gợi ý, tổ chức, giúp cho người học tự tìm kiếm, khám phá những tri thức mới theo kiểu tranh luận, hội thảo theo nhóm. Họ có vai trò là “trọng tài”, điều khiển tiến trình giờ dạy. PPDH này chú ý đến đối tượng người học, coi trọng việc nâng cao khả năng cho người học; nêu tình huống, kích thích hứng thú, suy nghĩ và phân xử các ý kiến đối lập của người học, từ đó hệ thống hóa các vấn đề, tổng kết bài giảng, khắc sâu những tri thức cần nắm vững.
Một số phương pháp giảng dạy tích cực:
- Dạy học dựa trên vấn đề
- Dạy học theo nhóm
- Phương pháp nghiên cứu trường hợp
1. Dạy học dựa trên vấn đề
Thực tế đã chỉ ra là có rất nhiều kiểu vấn đề, chủ đề có thể lựa chọn. Điều này phụ thuộc vào từng hoàn cảnh cụ thể, từng cách xây dựng vấn đề và các hoạt động đề ra cho người học. Vấn đề đặt ra cần phải có tác dụng kích thích các hoạt động nhận thức cũng như các hoạt động xã hội của người học. Theo chúng tôi, các hoạt động này thường gắn kết với một hoạt động nghiên cứu thực thụ mà ở đó người học cần phải: Đặt vấn đề (Vấn đề đặt ra là gì?); Hiểu được vấn đề; Đưa ra các giả thuyết (Các câu trả lời trước và đối chứng với các câu hỏi đã được đặt ra trong tình huống); Tiến hành các hoạt động thích hợp nhằm kiểm tra các giả thuyết của mình (nghiên cứu, phân tích, đánh giá tài liệu liên quan, sau cùng là tổng hợp việc nghiên cứu); Thảo luận và đánh giá các giải pháp khác nhau dựa theo từng tiêu chí mà hoàn cảnh đưa ra; Thiết lập một bản tổng quan và đưa ra kết luận.
Tác động tích cực của phương pháp dạy học dựa trên vấn đề: Học viên có thể thu được những kiến thức tốt nhất, cập nhật nhất; Có thể bao phủ được trên một diện rộng các trường hợp và các bối cảnh thường gặp; Tính chủ động, tinh thần tự giác của người học được nâng cao; Động cơ học tập và tinh thần trách nhiệm của học viên được nâng cao; Việc nghiên cứu và giải quyết vấn đề ngày càng được bảo đảm
2. Dạy học theo nhóm
Dạy học theo nhóm đang là một trong những phương pháp tích cực nhằm giúp người học được làm việc cùng nhau theo các nhóm nhỏ và mỗi một thành viên trong nhóm đều có cơ hội tham gia vào nhiệm vụ đã được phân công sẵn. Một nhiệm vụ mang tính cộng tác là nhiệm vụ mà người học không thể giải quyết một mình mà cần thiết phải có sự cộng tác thực sự giữa các thành viên trong nhóm tuy nhiên vẫn phải đảm bảo tính độc lập giữa các thành viên. Hơn nữa, người dạy cần phải có yêu cầu rõ ràng và tạo điều kiện thuận lợi cho việc hợp tác giữa người học.
Trong bất kỳ trường hợp nào, người dạy luôn phải tổ chức tốt việc chất vấn ý kiến vì chính việc này sẽ làm thay đổi về nhận thức của người học. Người dạy không nên can thiệp quá sâu vào nội dung mà chỉ giữ vai trò chỉ dẫn thực sự trong các nhóm về các vấn đề sau: Tổ chức lấy ý kiến; Hướng dẫn thảo luận; Cung cấp những thông tin cần thiết; Theo dõi ý kiến, quan điểm của mỗi một thành viên; Duy trì hướng đi cho các nhóm theo đúng nhiệm vụ được giao.
Số lượng người học trong một nhóm thường vào khoảng từ 5 đến 10 (con số này có thể tăng hoặc giảm tuỳ theo nhiệm vụ của nhóm, cơ sở vật chất hiện có, trình độ của người học, thời gian dành cho nhiệm vụ,..). Một nhóm lý tưởng là nhóm cho phép mọi thành viên tham gia diễn đạt ý kiến của mình, bình luận và chất vấn ý kiến của người khác. Sự không đồng nhất giữa các thành viên trong nhóm cũng là một chỉ tiêu đáng được quan tâm, nó cho phép sản sinh ra nhiều ý kiến đa dạng hơn một nhóm đồng nhất.
Tác động tích cực của phương pháp dạy học theo nhóm
Phương pháp dạy học theo nhóm có những tác động tích cực về mặt nhận thức: Học viên ý thức được khả năng của mình; Nâng cao niềm tin của học viên vào việc học tập; Nâng cao khả năng ứng dụng khái niệm, nguyên lý, thông tin về sự việc vào giải quyết các tình huống khác nhau.
Ngoài những tác động về mặt nhận thức, phương pháp này còn có tác động cả về quan điểm xã hội như: Cải thiện mối quan hệ xã hội giữa các cá nhân; Dễ dàng trong làm việc theo nhóm; Tôn trọng các giá trị dân chủ; Chấp nhận được sự khác nhau về cá nhân và văn hoá; Có tác dụng làm giảm lo âu và sợ thất bại; Tăng cường sự tôn trọng chính bản thân mình.
3. Phương pháp nghiên cứu trường hợp
Phương pháp nghiên cứu trường hợp (Case study method) bắt đầu được khởi xướng từ những năm 40 của thế kỷ 20 bởi James B. Conant ở Đại học Havard, Hoa Kỳ (Conant, 1949).
 Cấu trúc của một “trường hợp” thường có ba phần chính:
Phần nội dung: chứa đựng vấn đề cần được phân tích, tìm hiểu, đánh giá
Phần hệ thống câu hỏi: giúp định hướng người học tìm hiểu và đánh giá vấn đề, vận dụng kết quả tìm hiểu vấn đề vào những tình huống tương tự,...
Phần hướng dẫn tài liệu: chỉ ra các nguồn tài liệu tham khảo giúp người học tìm hiểu các khía cạnh khác nhau của “trường hợp”
 Tổ chức giảng dạy với trường hợp
Có thể tiến hành giảng dạy trường hợp  theo các phương pháp sau:
Thứ nhất : Phương pháp thảo luận
GV giới thiệu “trường hợp” cho lớp học, sau đó nêu ra hệ thống câu hỏi để hướng dẫn lớp thảo luận. Trong quá trình thảo luận, GV có thể đưa ra các gợi ý để giúp nội dung thảo luận luôn sôi nổi và đi đúng hướng. Tùy theo nội dung vấn đề mà GV nên hoặc không nên tổng kết thảo luận và giải đáp các câu hỏi.
Thứ hai: Phương pháp tranh luận
Thường được dùng trong trường hợp đề cập đến hai quan điểm hoặc giải pháp trái ngược nhau cho cùng một vấn đề, ví dụ “trường hợp”. Để tiến hành thảo luận, GV chia lớp thành hai nhóm, mỗi nhóm chuẩn bị ý kiến về một quan điểm hoặc giải pháp sau đó lần lượt mỗi nhóm trình bày, nhóm kia đưa ra ý kiến phản bác.
Thứ ba:  Phương pháp công luận
Một nhóm SV được chọn để đóng vai chủ tọa đoàn, những SV còn lại có thể nêu lên quan điểm của mình về vấn đề mà “trường hợp” đặt ra. Chủ tọa đoàn có thể đặt ra các qui định cho buổi thảo luận, điều hành tiến trình thảo luận, và cho ý kiến nhận xét về các nội dung trao đổi. GV chỉ đóng vai trò hỗ trợ vào những lúc cần thiết và có thể cho ý kiến đánh giá chung.
Thứ tư: Phương pháp tranh tụng
Đây là phương pháp sử dụng hình thức giải quyết vấn đề tựa như ở các phiên tòa: một số SV (hoặc cùng với GV) đóng vai trò chủ tọa đoàn, một nhóm SV đóng vai trò “bên nguyên đơn”, một nhóm khác đóng vai trò “bên bị đơn”. Ngoài ra còn có một số SV đóng vai “luật sư biện hộ” và “nhân chứng”.
Thứ năm: Phương pháp nghiên cứu nhóm
Phương pháp này không chú trọng việc thảo luận như các phương pháp trên mà chủ yếu giúp SV cùng cộng tác để tìm hiểu, giải quyết một vấn đề khoa học, kỹ thuật nào đó. GV đưa ra một “trường hợp” với các yêu cầu cụ thể và các câu hỏi dẫn dắt, trên cơ sở đó nhóm SV tìm tòi tài liệu, nghiên cứu, trao đổi,... để đi tìm lời giải.
II. Sử dụng phương pháp tích cực trong dạy và học môn tư tưởng Hồ Chí Minh
       Tại  Đại Hội lần thứ VII của Đảng Cộng sản Việt Nam (6/1991), Đảng ta đã khẳng định: Đảng lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động. Đến Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng (4-2001) chỉ rõ: Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam...Tư tưởng Hồ Chí Minh soi đường cho cuộc đấu tranh của nhân dân ta giành thắng lợi, là tài sản tinh thần to lớn của Đảng và của dân tộc ta.
Thực hiện phương châm đổi mới phương pháp dạy học, đào tạo, đặc biệt đẩy mạnh việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực trong giảng dạy, chúng ta cần quan tâm đến việc phát huy tính tích cực của học viên, sinh viên khi học môn học như: Xác định mục tiêu học tập từng bài, hướng dẫn nắm vững các kiến thức cơ bản, đặt và giải quyết các vấn đề chủ yếu trong bài học, tiến hành đọc tài liệu, tra cứu, chuẩn bị làm bài tập. Những công việc như vậy hỗ trợ cho sinh viên tự học, dưới sự hướng dẫn của giảng viên, một cách tích cực, sáng tạo, đúng với yêu cầu của phương pháp học tập theo hướng tích cực. Ở đây, chúng tôi xin tập trung nghiên cứu việc sử dụng phương pháp giảng dạy tích cực của giáo viên gắn liền với phương pháp học tập tích cực của học viên đối với môn học tư tưởng Hồ Chí Minh. 
Thứ  nhất, học viên, sinh viên (HV,SV) trực tiếp tìm hiểu các bài viết, bài nói của Hồ Chí Minh theo gợi ý của một hệ thống các câu hỏi, bài tập giáo viên cho trước. Bằng biện pháp này học viên tự tìm đến và độc lập cảm nhận được các luận điểm trong tư tưởng Hồ Chí Minh mà không thông qua sự áp đặt nhận thức trong bài giảng của giáo viên cũng như trong bài viết của tác giả viết giáo trình. Đây là một biện pháp khá hiệu quả trong việc phát huy tính tích cực tìm tòi, nghiên cứu của học viên và nếu thực hiện tốt học viên sẽ có được vốn kiến thức phong phú về tư tưởng Hồ Chí Minh đồng thời rèn luyện được kỹ năng phân tích và nắm bắt tư tưởng.
Thứ  hai, giáo viên cho HV, SV chủ động tham gia tích cực vào các hoạt động học tập trên lớp. Đầu mỗi buổi học trên lớp dành một khoảng thời gian để học viên trình bày kết quả tự học ở nhà. Biện pháp này, học viên có thể tham gia thực hiện qua các dạng bài tập sau: Bài tập siêu tốc: Trong vòng 30 giây cá nhân phải trả lời ngắn gọn bài tập được chỉ định; Bài tập tình huống: Trả lời tình huống hoặc câu hỏi suy luận; Bài tập slide: tập tóm tắt nội dung cốt lõi nhất trong một văn bản vào phim nhựa để thuyết trình trước lớp. Hoặc bình luận, hùng biện đoạn phim, chuỗi hình ảnh về Hồ Chí Minh qua các thời kỳ hoạt động để làm nổi bật được tư tưởng, tấm gương và những công lao mà Người đã đóng góp cho cách mạng và dân tộc; Bài tập liên hệ thực tế: HV, SV phải thường xuyên liên hệ những lý luận mà mình nắm bắt được qua nghiên cứu và học tập trên lớp với thực tiễn của bản thân, thực tiễn của đất nước và thế giới; Bài tập chính kiến: trình bày ý kiến riêng của mình về một vấn đề mở, trong 1 - 2 phút; Bài tập tiếp sức đồng đội: do lớp trưởng một lớp điều hành, các học viên khác làm phản biện. Khi học viên thứ nhất trả lời xong (giáo viên chưa đánh giá) thì phải “chuyển” micrô cho học viên thứ hai cùng lớp (để trả lời tiếp hoặc bổ sung, hoặc phát hiện chỗ sai, chỗ thiếu…)...giáo viên sẽ quyết định khi nào ngừng dây chuyền trả lời này, để đưa ra nhận xét và kết luận cho cả lớp.
Tất nhiên, ở biện pháp học tập qua các bài tập trên của HV, SV đòi hỏi có sự hướng dẫn của giáo viên. Giáo viên tác động vào quá trình tự thể hiện này của HV, SV bằng nhiều cách: Hướng dẫn phương pháp tiếp nhận văn bản Hồ Chí Minh, khẳng định những ý kiến đúng, biểu dương những ý kiến sáng tạo, sắc sảo, gợi ý cách đọc hiểu, đọc sâu sau khi đã đọc biết, lưu ý nhận thức sai, nhắc nhở ý lạc đề…hoặc cung cấp thêm những hoàn cảnh, sự kiện lịch sử để hiểu đúng luận điểm của Hồ Chí Minh và thấy được giá trị to lớn của luận điểm đó; giúp HV, SV thực hiện văn hoá tranh luận trong quá trình học tập tư tưởng Hồ Chí Minh.
Thứ ba, HV, SV tham gia hoạt động đóng vai trong giờ học. Đây là hình thức hoạt động đặt học viên vào thế hoàn toàn chủ động, có thể bộc lộ hết trình độ nhận thức, kỹ năng, và tình cảm xã hội - chính trị của họ. Bao gồm các bài tập: Bài tập đối kháng: học viên được chia thành “quân xanh” và “quân đỏ” để tranh luận một vấn đề đang có hai luồng ý kiến đối chọi nhau quyết liệt; Đóng vai tuyên truyền viên tư tưởng Hồ Chí Minh; Đóng vai kể chuyện hoặc ngâm thơ về Bác...
Thứ tư, HV, SV có thể tham gia vào các trò chơi trí tuệ dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Trong mỗi buổi học giáo viên đưa ra một ô chữ về Hồ Chí Minh yêu cầu học viên tham gia trả lời hoặc đưa ra một câu hỏi trắc nghiệm mức độ khó với các phương án trả lời…ai trả lời đúng sẽ được nhận danh hiệu Nhà thông thái  buổi học đó.
Hai biện pháp thứ tư và thứ năm có hiệu quả tâm lý sư phạm rất quan trọng: HV, SV tự biểu hiện, tự đánh giá; học viên dạy học viên, học viên học hỏi lẫn nhau; khuyến khích sự hợp tác, cộng đồng trong học tập; phát hiện biểu dương, khen thưởng kịp thời các HV, SV tích cực, có ý thức đúng với môn học; tạo thi đua trong học tập; tăng tình cảm yêu thích môn học Tư tưởng Hồ Chí Minh…Qua đó, đánh giá được ý thức và tính tích cực của HV, SV một cách chính xác.
Thứ năm, HV, SV có thể tham gia hoạt động nghiên cứu khoa học về tư tưởng Hồ Chí Minh với các đề tài vừa sức mình từ việc nghiên cứu các câu nói, bài viết đến tư tưởng theo chủ đề, theo giai đoạn khác nhau…và việc vận dụng nó vào từng đối tượng, lĩnh vực, địa phương cụ thể. Qua hoạt động nghiên cứu khoa học sẽ giúp học viên nắm vững và hiểu sâu hơn tư tưởng Hồ Chí Minh đồng thời rèn luyện được kỹ năng phân tích, xử lý tài liệu…
Thứ sáu, HV, SV tham gia hoạt động thực hành tư tưởng Hồ Chí Minh. Ngay trong thời gian học Tư tưởng Hồ Chí Minh, mỗi học viên tự nguyện rèn luyện một vài đức tính tốt đặc biệt là tư tưởng và tấm gương đạo đức sáng ngời của Bác. Giáo viên đưa ra danh mục gợi ý các đức tính này. Các lớp tổ chức cho học viên đăng ký đức tính sẽ rèn luyện, thường xuyên nhắc nhở, theo dõi và đánh giá sự tiến bộ. Cuối môn học có đánh giá, biểu dương, khen thưởng…
Có thể nói đi liền với việc đổi mới phương thức đào tạo đòi hỏi có sự đổi mới về phương pháp giảng dạy của giáo viên và phương pháp học tập của HV, SV. Muốn học viên thực hiện các biện pháp học tập tích cực nói trên nhất thiết cần có sự hướng dẫn và chỉ đạo tích cực, khoa học của giáo viên. Lâu nay, thuyết trình vẫn là phương pháp cơ bản trong giảng dạy, giáo dục, tuyên truyền tư tưởng Hồ Chí Minh. Phương pháp này vẫn có vai trò quan trọng nhất định. Qua đó, người giảng có thể nhanh chóng truyền đạt nội dung tư tưởng, dễ dàng biểu đạt tình cảm, linh hoạt trong mọi ngữ cảnh, mọi đối tượng. Tuy nhiên, phương pháp này dùng nhiều thì dễ gây ra nhàm chán, thầy nói - trò ghi, thầy thường phải độc thoại, người học chỉ được nghe một chiều, tiếp thu một cách thụ động, máy móc, chưa tích cực chủ động, nên có những hạn chế trong tiếp thu, thường thì khó nhớ, mau quên; nội dung bài học chưa được thảo luận, tranh luận, bàn bạc một cách sâu sắc; người giảng dạy, tuyên truyền chưa biết được ý kiến phản hồi từ phía người học, người nghe để làm cơ sở cho việc bổ sung, điều chỉnh nội dung, phương pháp giảng dạy, truyền đạt của mình.
Vì vậy, đổi mới phương pháp giảng dạy, học tập đặc biệt tăng cường sử dụng phương pháp giảng dạy tích cực môn học tư tưởng Hồ Chí Minh là một yêu cầu bức thiết. Đổi mới phương pháp giảng dạy, tuyên truyền là hướng tới tạo ra sự năng động, tích cực, chủ động, sáng tạo cho người học, để họ có thể dễ dàng, nhanh chóng tiếp thu nội dung, làm cho họ hào hứng, phấn khởi trong học tập. Tùy theo mỗi đối tượng, qui mô lớp học, điều kiện phương tiện mà ứng dụng các phương pháp mới phù hợp. Về cơ bản ở những lớp học có thể sử dụng nhiều phương pháp khác nhau như: phương pháp hỏi - đáp; phương pháp nêu ý kiến; phương pháp học nhóm; phương pháp tình huống; phương pháp cho học viên thuyết trình có phản biện, phương pháp thảo luận tổ; đố vui để học, xem phim ảnh, tư liệu bổ trợ, ứng dụng công nghệ thông tin.... có thể tương ứng với những phương pháp, biện pháp học tập của sinh viên đã giới thiệu ở phần trên.
III. Kết luận 
Nhân loại đã bước vào thế kỷ XXI - thế kỷ trí tuệ mà con người giữ vai trò quyết định sự phát triển với xu thế toàn cầu hóa, phát triển kinh tế tri thức, công nghệ cao, nhất là công nghệ thông tin, hình thành nền văn minh trí tuệ. Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu và áp dụng phương pháp dạy học tích cực vào quá trình giảng dạy các môn học nói chung và các môn chính trị nói riêng là vấn đề có tầm quan trọng đặc biệt. “Giáo dục không nhằm mục tiêu nhồi nhét kiến thức mà là thắp sáng niềm tin”.
Có nhiều phương pháp và cách thức tổ chức dạy học tích cực nhằm phát huy tính chủ động, độc lập và sáng tạo của người học, điều đó có ý nghĩa thiết thực trong việc đổi mới phương pháp dạy học ở các trường chính trị và trung tâm bồi dưỡng chính trị. Trong khuôn khổ bài viết này chúng tôi cũng mới chỉ nêu ra một vài phương pháp mà qua quá trình vận dụng trong giảng dạy học phần tư tưởng Hồ Chí Minh ở trường Đại học Vinh cho hiệu quả khả quan, người học có thể nắm vững kiến thức và vận dụng kiến thức một cách linh hoạt và sáng tạo.

Tài liệu tham khảo

 

Các bài viết khác:
 
Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh
Thư viện trường
Bản quyền thuộc về Trường Chính Trị Nghệ An.
Địa chỉ: 121 - Lê Hồng Phong - TP.Vinh - Nghệ An
Điện thoại: 0383.842552; Fax: 0383.842552; Web: http://www.truongchinhtrina.gov.vn
Email: chinhtrina@gmail.com; admin@tct.nghean.gov.vn; tct@nghean.gov.vn